Rahsia puasa pada otak semakin mendapat perhatian dalam dunia sains moden. Jika dahulu puasa sering dikaitkan dengan ibadah dan kesihatan fizikal semata-mata, kini penyelidik mula membongkar bagaimana amalan ini memberi kesan langsung kepada fungsi otak, emosi dan kesihatan mental.
Persoalannya, benarkah puasa mampu menjadikan otak lebih kuat dan dalam masa yang sama membantu menurunkan risiko kemurungan atau depresi?
Puasa dan Protein BDNF: “Baja” Untuk Otak
Salah satu penemuan penting berkaitan rahsia puasa pada otak ialah pengeluaran protein yang dikenali sebagai Brain-Derived Neurotrophic Factor (BDNF). Protein ini sangat penting kerana ia membantu:
Melindungi sel-sel otak daripada kerosakan
Menggalakkan pertumbuhan sel otak baharu
Menguatkan sambungan antara neuron
Meningkatkan daya ingatan dan keupayaan pembelajaran
BDNF sering diibaratkan sebagai “baja” kepada otak. Apabila paras BDNF meningkat, otak menjadi lebih tahan terhadap tekanan, kecederaan dan penuaan.
Beberapa kajian menunjukkan bahawa ketika seseorang berpuasa, pengeluaran BDNF meningkat dengan ketara malah ada laporan yang menunjukkan peningkatan sehingga ratusan peratus berbanding keadaan biasa. Ini memberi gambaran bahawa puasa bukan sekadar menahan lapar dan dahaga, tetapi juga mencetuskan proses pembaikan dalaman pada otak.
Kajian Saintifik: Apa Yang Ditemui?
Dalam satu kajian melibatkan individu yang berpuasa selama bulan Ramadan, penyelidik mendapati terdapat peningkatan signifikan dalam beberapa hormon dan faktor pertumbuhan saraf penting, termasuk:
BDNF
Serotonin
Nerve Growth Factor (NGF)
Pengukuran yang dibuat pada pertengahan dan penghujung tempoh puasa menunjukkan paras bahan-bahan ini meningkat berbanding kumpulan yang tidak berpuasa.
Peningkatan ini memberi petunjuk bahawa rahsia puasa pada otak mungkin terletak pada keupayaan tubuh menyesuaikan diri dengan keadaan kekurangan tenaga. Apabila badan tidak menerima makanan untuk tempoh tertentu, ia mengaktifkan mekanisme perlindungan dan pembaikan sel, termasuk dalam sistem saraf.
Serotonin: Hormon Bahagia dan Puasa
Selain BDNF, serotonin juga memainkan peranan penting dalam perbincangan tentang rahsia puasa pada otak. Serotonin ialah bahan kimia otak yang sering digelar sebagai “hormon bahagia”.
Ia berfungsi untuk:
Mengawal emosi
Menstabilkan mood
Mengawal selera makan
Mengatur tidur
Menyokong fungsi kognitif
Paras serotonin yang rendah sering dikaitkan dengan kemurungan dan gangguan kebimbangan. Apabila kajian mendapati peningkatan serotonin dalam kalangan individu yang berpuasa, ia membuka ruang kepada kemungkinan bahawa puasa boleh membantu menstabilkan emosi dan mengurangkan risiko depresi.
Walaupun puasa pada awalnya mungkin menyebabkan sedikit perubahan emosi akibat penyesuaian tubuh, dalam jangka masa tertentu badan mula mencapai keseimbangan baharu yang lebih stabil.
NGF dan Pertumbuhan Saraf Baharu
NGF atau Nerve Growth Factor ialah satu lagi komponen penting dalam rahsia puasa pada otak. NGF membantu dalam pertumbuhan, penyelenggaraan dan kelangsungan hidup neuron.
Apabila NGF meningkat, ia menyokong proses neuroplastisiti iaitu keupayaan otak untuk berubah dan menyesuaikan diri. Neuroplastisiti amat penting untuk:
Pembelajaran
Pemulihan daripada trauma
Adaptasi terhadap tekanan
Ini bermakna puasa mungkin membantu otak menjadi lebih fleksibel dan berdaya tahan.
Mekanisme Biologi: Mengapa Puasa Meningkatkan Fungsi Otak?
Secara biologi, apabila kita berpuasa, paras gula dalam darah menurun dan tubuh mula menggunakan lemak sebagai sumber tenaga alternatif. Proses ini menghasilkan bahan yang dikenali sebagai keton.
Keton bukan sahaja menjadi sumber tenaga untuk otak, malah dipercayai merangsang penghasilan BDNF. Dalam keadaan ini, tubuh memasuki mod “pembaikan dan perlindungan”, bukan sekadar mod penyimpanan tenaga.
Inilah antara asas saintifik yang sering dikaitkan dengan rahsia puasa pada otak, tubuh manusia sebenarnya direka untuk menghadapi tempoh tanpa makanan secara berkala.
Adakah Puasa Benar-Benar Mengurangkan Risiko Depresi?
Walaupun peningkatan BDNF dan serotonin menunjukkan potensi besar, penting untuk difahami bahawa puasa bukanlah rawatan tunggal bagi depresi.
Namun begitu, berdasarkan penemuan awal:
Peningkatan BDNF dikaitkan dengan kesihatan mental yang lebih baik
Serotonin yang stabil membantu mengawal emosi
Neuroplastisiti yang meningkat menyokong daya tahan mental
Gabungan faktor-faktor ini memberi gambaran bahawa rahsia puasa pada otak mungkin menyumbang kepada pengurangan risiko gangguan mood dalam jangka panjang terutama jika diamalkan secara konsisten dan sihat.
Bagaimana Dengan Puasa Sunat dan Puasa Berkala?
Jika puasa selama sebulan menunjukkan kesan positif, timbul persoalan: bagaimana pula dengan puasa berkala seperti puasa Isnin dan Khamis atau puasa selang sehari?
Walaupun kajian khusus mungkin masih terhad, prinsip biologi yang sama tetap terpakai. Setiap kali tubuh memasuki fasa berpuasa, proses metabolik dan pembaikan sel akan diaktifkan.
Ini bermakna amalan berpuasa secara konsisten berpotensi memberi manfaat berterusan kepada fungsi otak.
Kesimpulan
Secara keseluruhannya, rahsia puasa pada otak bukan lagi sekadar teori, tetapi semakin disokong oleh kajian saintifik. Peningkatan BDNF, serotonin dan NGF menunjukkan bahawa puasa boleh:
Menguatkan struktur dan fungsi otak
Meningkatkan daya ingatan dan pembelajaran
Menstabilkan emosi
Berpotensi mengurangkan risiko depresi
Walaupun lebih banyak kajian jangka panjang masih diperlukan, bukti awal sangat memberangsangkan. Puasa bukan sahaja memberi manfaat rohani dan fizikal, malah mungkin menjadi salah satu kunci penting kepada kesihatan mental yang lebih baik.
